Μελέτη για την Επιτροπή Πολιτισμού - Η κατάσταση των καλλιτεχνών και των εργαζόμενων στον Πολιτισμό και η μετά τον COVID-19 Πολιτιστική Ανάκαμψη στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Ο πολιτισμός βρίσκεται στη βάση του Ευρωπαϊκού Σχεδίου: ενώνει τις κοινωνίες μας και διαμορφώνει το κοινό τους μέλλον. Επομένως, αποτελεί μια σημαντική εγγενή αξία. Συμβάλλει επίσης σημαντικά στην οικονομία, με 4,2% του ΑΕγχΠ της ΕΕ και 7,4 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. 

Ωστόσο, ο τομέας αντιμετωπίζει ένα αβέβαιο μέλλον. Η πανδημία του COVID-19 έφερε στην επιφάνεια προϋπάρχοντα προβλήματα, συμπεριλαμβανομένης της επισφάλειας και της ανισότητας. Αντιμετωπίζοντας την αποτυχία, πολλοί επαγγελματίες μπορεί να εγκαταλείψουν τον τομέα και χιλιάδες ιδρύματα να κλείσουν. Μαζί τους θα χαθούν οι γνώσεις και δεξιότητες και το πολιτιστικό και δημιουργικό οικοσύστημα θα αποδυναμωθεί. Μια λύση για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης περιλαμβάνει την ενίσχυση των καλλιτεχνών και των πολιτιστικών εργαζομένων, κάτι που με τη σειρά του θα ενισχύσει την ανθεκτικότητα του τομέα.

 

ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Η έκθεση περιλαμβάνει ένα εισαγωγικό σημείωμα και τρία βασικά κεφάλαια.

  • Στο πρώτο κεφάλαιο περιγράφονται οι εργασιακές συνθήκες των καλλιτεχνών και των εργαζομένων του πολιτισμού στην Ευρώπη. 
  • Στο δεύτερο κεφάλαιο περιγράφεται η κατάσταση των καλλιτεχνών υπό το πρίσμα των αρμοδιοτήτων και δράσεων της ΕΕ.
  • Στο τρίτο κεφάλαιο διατυπώνονται προτάσεις προς ένα Ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις εργασιακές συνθήκες στους ΠΔΤ.

 

ΚΥΡΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΜΕΛΕΤΗΣ 

Μεταξύ άλλων από την μελέτη προκύπτει ότι:

  1. Η συνύπαρξη σε ολόκληρη την Ευρώπη των πολλαπλών ορισμών των «καλλιτεχνών», καθώς και των ανταγωνιστικών πλαισίων που στοχεύουν ειδικά σε αυτούς εμποδίζει την ενοποιημένη αναγνώριση της εργασιακής κατάστασης των καλλιτεχνών.  
  2.  Ο COVID-19 επιτάχυνε τις προϋπάρχουσες τάσεις και ανισότητες, οι οποίες δημιούργησαν μια αίσθηση αναγκαιότητας για την αντιμετώπιση της κατάστασης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 
  3.  Αρκετοί παράγοντες εξηγούν την επισφάλεια των καλλιτεχνών. Σε αυτούς περιλαμβάνονται: ο μη τυποποιημένος (non-standard) χαρακτήρας των συνθηκών εργασίας τους, το καθεστώς και το εισόδημά τους, και η τάση/ανάγκη των καλλιτεχνών για διασυνοριακή κινητικότητα.
  4. Πρόσφατες και τρέχουσες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες (π.χ. συλλογικές συμβάσεις διαπραγμάτευσης) είναι πιθανό να έχουν θετικό αντίκτυπο στις συνθήκες εργασίας των καλλιτεχνών. Ωστόσο, οι πρώτες τέμνουν με πολλά άλλα πεδία πολιτικής, π.χ. ανταγωνισμός, εσωτερική αγορά, κοινωνική πολιτική, θεμελιώδη δικαιώματα. Επομένως, τέτοιες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση όλων των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι καλλιτέχνες.
  5. Ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις συνθήκες εργασίας σε Πολιτιστικούς και Δημιουργικούς Τομείς και Βιομηχανίες θα πρέπει να παρέχει ένα πολυδιάστατο, ολιστικό και συνεκτικό μέσο πολιτικής, βοηθώντας στον καθορισμό ελάχιστων προτύπων, αντιμετωπίζοντας τις διαρθρωτικές αδυναμίες και τις ανισότητες. Το πλαίσιο θα συμβάλει στη βιωσιμότητα των Πολιτιστικών και Δημιουργικών Τομέων και Βιομηχανιών μετά την πανδημία του COVID-19, μαζί με άμεσες μορφές δράσεων (πρόσβαση σε χρηματοδότηση, διοικητική υποστήριξη κ.λπ.).

Η καλλιτεχνική και πολιτιστική εργασία χαρακτηρίζεται από διακοπτόμενη απασχόληση, ετερογένεια και αστάθεια. Επίσης, συχνά δεν πληρώνεται δίκαια ή προστατεύεται επαρκώς, όπως συμβαίνει σε άλλους τομείς.

Αρκετοί παράγοντες εξηγούν την επισφάλεια των καλλιτεχνών: οι καλλιτέχνες και οι εργαζόμενοι του πολιτισμού έχουν άτυπα πρότυπα εργασίας. Σε αυτά περιλαμβάνονται ο μη τυπικός (non-standard) χαρακτήρας των συνθηκών εργασίας, της κατάστασης και του εισοδήματός τους, το απρόβλεπτο του τελικού προϊόντος του καλλιτεχνικού έργου και της λήψη του, το γεγονός ότι η καλλιτεχνική δημιουργία είναι τόσο έντασης χρόνου όσο και εργασίας (both time- and labour-intensive), τα επιχειρηματικά μοντέλα που οδηγούνται από καλλιτεχνική αριστεία και άλλες κοινωνικές αξίες αντί για στόχους της αγοράς, και τάση για διασυνοριακή κινητικότητα (η οποία περιλαμβάνει άτυπες καταστάσεις που δεν μεταφράζονται εύκολα σε προϋπάρχουσες κατηγορίες που σχετίζονται με θεωρήσεις visas, κοινωνική προστασία ή φορολογία). 

Οι καλλιτέχνες και οι εργαζόμενοι στον Πολιτισμό είναι πιο πιθανό να εργάζονται με μερική απασχόληση, να μην έχουν σύμβαση αορίστου χρόνου και να συνδυάζουν απασχόληση και αυτοαπασχόληση σε πολλές χώρες καθ’ όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους, και σε άλλους τομείς (υπηρεσίες, εκπαίδευση κ.λπ.). Η αυτοαπασχόληση είναι υψηλότερη στον Πολιτιστικό και Δημιουργικό Τομέα (33%) σε σύγκριση με την απασχόληση για τη συνολική οικονομία (14%). 

Η πανδημία του COVID-19 επιδείνωσε τη δύσκολη οικονομική κατάσταση που αντιμετωπίζουν πολλοί καλλιτέχνες και πολιτιστικοί δημιουργοί. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έκθεση που γράφτηκε από την Ernst & Young, τα έσοδα στον Πολιτιστικό και Δημιουργικό Τομέα σημείωσαν πτώση κατά 31% το 2020 σε σύγκριση με το 2019. Οι τομείς χτυπήθηκαν ακόμη περισσότερο από τον τουρισμό, ο οποίος έχασε το 27% των εσόδων του. Το 2020, ο πολιτιστικός τομέας έχασε περίπου 200 δισεκατομμύρια ευρώ σε έσοδα. Ωστόσο, ο οικονομικός αντίκτυπος της παύσης της παραγωγής θα είναι εμφανής μόνο από το 2021. Με βάση τα παραπάνω, απαιτούνται στοχοθετημένα μέτρα για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων με συντονισμένο και συνεκτικό τρόπο.

 

ΚΥΡΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΡΙ ΕΡΓΑΣΙΑΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟΥΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ

Ο COVID-19 έφερε στο προσκήνιο τη συχνή αναντιστοιχία μεταξύ των επίσημων απαιτήσεων για υποστήριξη και των κύριων μορφών της καλλιτεχνικής εργασίας.

Ο αντίκτυπος της πανδημίας σε όλη την αλυσίδα αξιών (value chain) του Πολιτιστικού και του Δημιουργικού Τομέα θα είναι τεράστιος και δυνητικά μακροχρόνιος. Η πανδημία έχει οδηγήσει σε ένα σοκ όλη την οικονομία – ο τομέας των τεχνών και της ψυχαγωγίας είναι ένας από τους πλέον επηρεαζόμενους. 

Σε σύγκριση με την ευρύτερη αγορά εργασίας, οι καλλιτέχνες και οι εργαζόμενοι στον πολιτισμό είναι πιο συχνά αυτοαπασχολούμενοι από τους άλλους εργαζόμενους. Η αυτοαπασχόληση είναι υψηλότερη στον τομέα (33%) από ότι στην απασχόληση για τη συνολική οικονομία (14%). Λόγω των πολύ συγκεκριμένων χαρακτηριστικών τους, τέτοιες μορφές απασχόλησης εγείρουν πολλά ακόλουθα ζητήματα: η πρόσβαση σε μέτρα στήριξης είναι πρόκληση, καθώς τα προγράμματα δεν είναι προσαρμοσμένα σε αυτές τις υβριδικές μορφές απασχόλησης και είναι σύνηθες για αυτοαπασχολούμενους στον πολιτισμό να μην έχουν πρόσβαση σε δίχτυα ασφαλείας, γεγονός που μειώνει την ανθεκτικότητά τους. Επιπλέον, oι επίσημες στατιστικές στην τρέχουσα μορφή τους δεν καταγράφουν τις δεύτερες θέσεις απασχόλησης ή την εθελοντική εργασία που έχουν επίσης έντονη παρουσία στον πολιτιστικό και δημιουργικό τομέα, γεγονός που δεν δείχνει το πραγματικό μέγεθος της πολιτιστικής απασχόλησης και τη σημασία των Δημιουργικών και Πολιτιστικών Τομέων. Επιπλέον, οι περισσότεροι πολιτιστικοί οργανισμοί και εταιρείες είναι μικρού και μεσαίου μεγέθους (πάνω από 90%). 

Σημεία που χρήζουν ειδικής προσοχής και γι’ αυτό εξετάζονται το καθένα σε ξεχωριστό κεφάλαιο στην παρούσα μελέτη είναι τα εξής: κατάσταση των καλλιτεχνών, συνθήκες εργασίας, κινητικότητα, εισόδημα και δίκαιη αμοιβή, καλλιτέχνες και το ψηφιακό περιβάλλον, δυνατότητες σταδιοδρομίας και ανάπτυξης, εκπαίδευση και κατάρτιση, ισότητα και συμπεριληπτικότητα, ανθρώπινα δικαιώματα.

  • Αν και υπάρχει μια γενική αναγνώριση συγκεκριμένων εργασιακών χαρακτηριστικών των καλλιτεχνών, κανένα από τα υπάρχοντα κείμενα δεν τα αντιμετωπίζει ολιστικά.
  • Η πολλαπλή φύση των πηγών εισοδήματος των καλλιτεχνών (κανονική απασχόληση, αυτοαπασχόληση, πνευματικά δικαιώματα, επιχορηγήσεις και επιδοτήσεις, δάνεια), σε συνδυασμό με μια κατακερματισμένη αγορά εργασίας, οδηγεί συχνά σε χαμηλά επίπεδα εισοδήματος και επισφάλεια.
  • Η υψηλή κινητικότητα των πολιτιστικών εργαζομένων και καλλιτεχνών συνοδεύεται από την έλλειψη ενοποιημένων κανονισμών ή συντονισμένης πολιτικής σχετικά με τους φόρους, την κοινωνική ασφάλιση, τον ελάχιστο μισθό, την αναγνώριση των διπλωμάτων και τη σχετική πρόσβαση στη χρηματοδότηση και επικαιροποιημένες πληροφορίες σχετικά με αυτά τα θέματα.
  • Το ψηφιακό περιβάλλον έχει δημιουργήσει συγκεκριμένες προκλήσεις που σχετίζονται με την πολιτιστική παραγωγή και διανομή, τη δημιουργία εσόδων και τη δίκαιη αμοιβή των ψηφιακών δραστηριοτήτων και τη διατήρηση της πολιτιστικής ποικιλομορφίας.
  • Οι μεταβάσεις σταδιοδρομίας είναι συχνές μεταξύ των καλλιτεχνών, αλλά υπάρχει γενικευμένη έλλειψη υποστήριξης πέρα από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα.
  • Ο τομέας χαρακτηρίζεται από επίμονες ανισότητες και αυξημένο κίνδυνο αποκλεισμού που σχετίζονται με το φύλο, τις αναπηρίες, την ηλικία, τον ρατσισμό και την ξενοφοβία. Αυτό αντικατοπτρίζεται στην τάση προς ψηφιακή ομοιογένεια.
  • Οι περιορισμοί στην ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης και η επισφάλεια θέτουν σε κίνδυνο την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
  • Οι άτυπες μορφές απασχόλησης των καλλιτεχνών απαιτούν συγκεκριμένες πολιτικές απαντήσεις για να διασφαλίσουν την κοινωνική προστασία, την εξέλιξη της σταδιοδρομίας και την αναβάθμιση των δεξιοτήτων, ιδίως ενόψει της κρίσης COVID-19.

 

Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη τη μελέτη εδώ.

Για να μοιραστείτε τη σελίδα: 

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on whatsapp
WhatsApp
Share on email
Email